Month: Մարտի 2026

Դաս 30. ԹԵՄԱ՝  §34. Ճնշման ուժերի բնույթը հեղուկներում: Հեղուկի ճնշումը:    (Էլեկտրոնային դասագիրք 1՝ էջ 110-112)։

Եթե սենյակի պատին հպված սեղանին մի քանի կապոց գիրք և ջրով լի ծաղկաման դնենք, հատակի վրա ճնշումը կմեծանա: Իսկ սենյակի պատն այդ ճնշումը «չի էլ զգա»: Բայց եթե մխոցի միջոցով ճնշում գործադրենք հեղուկի կամ գազի վրա, ապա արդյունքը բոլորովին այլ կլինի:

1. Ի՞նչ է նշանակում «հեղուկները հոսուն են» արտահայտությունը: Ո՞րն է հոսունության հետևանքը:
   • «հեղուկները հոսուն են» արտահայտությունը նշանակում է, որ հեղուկի առանձին մասերը կարող են իրար նկատմամբ շարժվել, «սահել», իսկ դրա համար որևէ ճիգ չի պահանջվում: Հեղուկի հոսունության հետևանքով նրա ձևը փոփոխելիս առաձգականության ուժեր չեն ծագում:
2. Ինչու՞ է հավասարակշռության վիճակում հեղուկի ազատ մակերևույթը հորիզոնական:
   • Հավասարակշռության վիճակում հեղուկի ազատ մակերևույթը հորիզոնական է նրա հոսունության պատճառով և այդ վիճակում գոյություն ունեցող ծանրության ուժի  ազդեցությամբ (ծանրության ուժը ուղղահայաց է երկրի մակերևույթին)։
3. Հեղուկի ճնշման ուժերը միշտ ուղղահայաց են պինդ մարմնի հետ հեղուկի հպման մակերևույթին։ Ինչու՞:
   • Հավասարակշռության վիճակում հեղուկի մակերևույթի վրա ազդող ուժերը ուղղահայաց են մակերևույթին, եթե հեղուկի մեջ կա պինդ մարմին, նույնը վերաբերում է նրանց հպման մակերևույթին։
4. Բերեք հեղուկի ճնշման ուժերի դրսևորման մի քանի օրինակ:
   • Ջրի բաց ծորակը մատով փակելիս զգում ես ջրի ճնշման ազդեցությունը։
   • Եթե փուչիկի մեջ ջուր լցնելուց հետո այն ծակենք, ջուրը դուրս կթափվի ծակած մասից։
5. Ինչպե՞ս կհիմնավորեք, որ հեղուկի առանձին մասերը փոխազդում են ճնշման ուժերով:
   • Հեղուկով լցված ամուր պատերով գլանի մխոցի վրա բեռ դնելուց հետո, մխոցը կիջնի ներքև, հեղուկը կսեղմվի, որի ժամանակ հեղուկի մեջ կառաջանան ճնշման ուժեր, որոնք կազդեն մխոցի վրա և կհավասարակշի բեռի կշիռը։
6. Ի՞նչ բնույթ ունեն հեղուկի ճնշման ուժերը։ Ինչո՞վ են պայմանավորված: Ինչպե՞ս են բաշխված ճնշման ուժերը հեղուկում:
   • Հեղուկի ճնշման ուժերը առաձգականության ուժեր են։ Նրանք պայմանավորված են անմիջական հպմամբ։ Դրանք բաշխված են հավասարաչափ։
7. Ինչու՞ են հեղուկներն անվանում «անսեղմելի»:
   • Նույնիսկ շատ մեծ ճնշման ուժերով ներգործելիս հեղուկների սեղմվածությունը աննշան է, այդ պատճառով հեղուկները անվանում են «անսեղմելի»։
8. Ի՞նչ է հեղուկի ճնշումը: Գրեք հեղուկի ճնշման բանաձևը: Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում հեղուկի ճնշումը: 
   • Հեղուկի ճնշումը հեղուկի հետ պինդ պինդ մարմնի հպման մակերևույթի (պատերի, հատակի) որևէ տեղամասի վրա ազդող ճնշման ուժի հարաբերությունն է այդ տեղամասի մակերևույթի մակերեսին։
   • p = F/S
   • S – տեղամասի մակերեսը
   • F – տեղամասի վրա ազդող հեղուկի ճնշման ուժը

Փորձարարական առաջադրանքներ․

1. Փուչիկի մեջ մի քիչ օդ փչե՛ք և բերանը կապե՛ք: Փուչիկի որևէ մասը սեղմե՛ք: Ի՞նչ տեղի կունենա փուչիկի մնացած մասերում: Ինչո՞ւ:

2. Պոլիէթիլենային տոպրակը ասեղով ծակծկե’ք, որից հետո նրա մեջ ջուր լցրեք: Ցու ցադրե՛ք այնպիսի երևույթներ, որոնցում Պասկալի օրենքը դրսևորվում է։

3. Պոլիէթիլենային շշի մեջ կիսով չափ տաք ջուր (50-60°C) լցրե՛ք. ամուր փակե՛ք կափարիչով և մի կողմ դրեք: Մոտավորապես 1 ժամ անց նայե՛ք, թե ինչ է տեղի ունեցել շշի հետ. գրանցեք ձեր տեսածը աշխատանքային տետրում և փորձե՛ք բացատրել շշի հետ տեղի ունեցած փոփոխությունը:

4. Պլաստիկ շիշը մինչև վերև լցնել ջրով և փակել կափարիչը: Փորձեք սեղմել շշի մեջի ջուրը։ Այնուհետև թափեք ջուրի կեսը, այնուհետև նաև ամբողջ ջուրը և նորից փակեք շիշը: Այժմ փորձեք սեղմել օդը: Բացատրեք փորձի արդյունքները

5. Ֆիզիկան պլաստիկ շշերի օգնությամբ։ 

Առաջադրանք, մարտի 23-27,

Մարտի 10-15

Լրացուցիչ աշխատանք

Հասարակագիտական ստուգատես

10-15 նախադասությամբ ամփոփել ինչ թեմաներ ենք ուսումնասիրել:

Թեմա՝ Ֆունկցիայի սահմանումը, պարզագույն օրինակներ

Առաջադրանքներ՝ 418 – 421

418. ա) Ֆունկցիան տրված է y = 2x + 7 բանաձևով։ Անվանեք կախյալ և անկախ փոփոխականները։ Հաշվեք y(3), y(-2), y(0) թվերը։ Արդյունքները գրեք աղյուսակում։ Օրինակ՝ եթե x = — 5, ապա y = 2 • (-5) + 7 = -10 + 7 = -3

x(անկախ)	-5	3	-2	0
y(կախյալ)	-3	13	3	7

y = 2x + 7

y(3) = 3 • 3 + 7 = 13

y(-2) = 2 • (-2) + 7 = — 4 + 7 = 3

y(0) = 2 • 0 + 7 = 7

բ) Տրված է y = x2 ֆունկցիան։ Հաշվեք y(0), y(2), y(-2), y(-1), y(0,4), y(3/4) թվերը։ Լուծումը ձևավորեք աղյուսակի տեսքով։

x	0	2	-2	-1	0,4	3/4
y	0	4	4	1	0,16	9/16

y(0) = 02 = 0

y(2) = 22 = 2 • 2= 4

y(-2) = (-2)2 = 4

y(-1) = (-1)2 = 1

y(0,4) = 0,42 = 0,16

y(3/4)2 = 9/16

419. Ֆունկցիան տրված է y = 3x – 1 բանաձևով։ Ճի՞շտ է, արդյոք, հավասարությունը՝

ա) y(2) = 3 սխալ է

բ) y(5) = 17 սխալ է

գ) y(1/3) = 0 ճիշտ է

դ) y(-1) = -3 սխալ է

420. Բերեք բանաձևով տրվող ֆունկցիաներից երեք օրինակ։ Անվանեք կախյալ և անկախ  փոփոխականները։

421 Ֆունկցիան տրված է y = 1 – 4x բանաձևով։

ա) Գտեք y(6), y(-7), y(0,5), y(2/3) արժեքները։

բ) Ճի՞շտ է, արդյոք, հավասարությունը

y(5) = 19, y(- 2) = 9,  y(0) = 1, y(-0,5) = 2, y(-3/4) = 4

Առաջադրանք, 

Կարդալստորև նշված հատվածները <<Հայ հին վիպաշխարհ>> գրքից,  մեկ գլուխն ընտրել ԱԲ օգնությամբ պատրաստել տեսանյութ ձեր իսկ ձայնով:

• Խոսրով Մեծ
• Խոսրով և Անակ
• Տրդատ Մեծ
• Տրդատի և գոթաց թագավորի մենամարտը
• Տրդատը Մեծ Հայքի թագավոր
• Տրդատ և Գրիգոր
• Տրդատ և Հռիփսիմե
• Տրդատի դիվահարությունն ու բուժումը
• Տրդատն ու Գրիգորը կործանում են հեթանոսական մեհյանները

Տրդատը հունաց զորքի օգնությամբ գալիս է Հայաստան։ Նա շնորհակալությամբ պատվում է Օտա Ամատունուն՝ դարձնելով հազարապետ, իսկ Արտավազդ Մանդակունուն նշանակում է սպարապետ։ Տաճատին նվիրում է Աշոցք գավառը։ Հետո Տրդատը սկսում է պատերազմել պարսիկների դեմ, նրանց դուրս է մղում Հայաստանից։ Մարտերում նա ցուցաբերում է մեծ քաջություն՝ անգամ ձիուց վայր ընկնելուց հետո ոտքով կռվում, իսկ փղերի դեմ էլ սուրով հարձակվում ու հաղթում։ Այսպես Տրդատը ազատում է հայրենիքը և դառնում Մեծ Հայքի թագավոր։«

Armenian culture

Armenian culture is the totality of material and spiritual values created by the Armenian people. It includes science, art, craft and, in general, everything created by man.

The branches of culture are language, literature, architecture, sculpture, painting, music and dance, theater and cinema, etc.

Due to historical circumstances, Armenian culture was formed and developed not only in Armenia itself, but also in the Diaspora.

Literature

The first written monuments in the territory of Armenia date back to the Urartian period. After the creation of the Armenian alphabet, independent literature in Armenian began. Ancient Armenian oral traditions, legends and myths were first written down by the 5th century historian Movses Khorenatsi.

The main direction of Armenian literature of that era was historiography, then theology and spiritual hymnography. The 5th century is commonly called the Armenian Golden Age in science.

Music

Armenian music dates back to the 2nd millennium BC. Historical data have come down to us thanks to the works of ancient Armenian historians Movses Khorenatsi and Pavstos Byzantium.

Pavstos Byzantium mentions the drum, flute, lyre and trumpet. Fragments of the lyrics of songs from pre-Christian Armenia have been preserved, which tell about Ara the Beautiful and Shamiram, King Artaxerxes. Since 301 AD, when Armenia adopted Christianity as its official religion, the basis for the development of the music of the Armenian Christian church has been created. Agathangeghos reports that since the end of the 4th century, singing has been taught in higher schools.

Ես իմ անուշ Հայաստանի

Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բարն եմ սիրում,
Մեր հին սազի ողբանվագ, լացակումած լարն եմ սիրում,
Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բույրը վառման,
Ու նաիրյան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում։ 

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե,
Արևն ամռան ու ձմեռվա վիշապաձայն բուքը վսեմ,
Մթում կորած խրճիթների անհյուրընկալ պատերը սև,
Ու հնամյա քաղաքների հազարամյա քա՛րն եմ սիրում։ 

Ո՛ւր էլ լինեմ — չե՛մ մոռանա ես ողբաձայն երգերը մեր,
Չե՜մ մոռանա աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,
Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արյունաքամ վերքերը մեր —
Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստան — յա՛րն եմ սիրում։ 

Իմ կարոտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկա․
Նարեկացու, Քուչակի պես լուսապսակ ճակատ չկա․
Աշխա՛րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկա․
Ինչպես անհաս փառքի ճամփա՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։

Դաս Բնատարածքային համալիր հորիզոնական (լայնակի )զոնայականություն, վերընթաց գոտիականություն

Դասի հղումը

Դիտել տեսանյութը

Պատասխանել հարցերին

1.Ի՞նչ է բնատարածքային համալիրը: Թվարկել բնատարածքային համալիրի բաղադրիչները:

Բնատարածքային համալիրը որոշակի տարածքի վրա բնության բաղադրիչների փոխկապակցված համակարգ է:

Բնատարածքային համալիրի բաղադրիչներն են՝ արեգակի և երկրի ներքին էներգիան, օդը, ջուրը, հողը, բույսերն ու կենդանիները, լեռնային ապարները և կլիման:

2. Ի՞նչ է գոտիականությունը:

Գոտիականությունը աշխարհագրական թաղանթում բնության բաղադրիչների փոփոխության հատկությունն է՝ հասարակածից բևեռ կամ լեռան ստորոտից գագաթ ուղղությամբ:

3.Ի՞նչ է աշխարհագրական գոտին: Ինչո՞վ է այն տարբերվում կլիմայական գոտուց:

Երկրագնդի հորիզոնական մասնատման դեպքում ամենախոշոր միավորն աշխարհագրական գոտին է, որը գոտևորում է ողջ երկրագունդը՝ անցնելով օվկիանոսների և ցամաքների վրայով:

Աշխարհագրական գոտին երկրագնդի հորիզոնական մասնատումն է օվկիանոսներն ու ցամաքները միասին, իսկ կլիմայական գոտին գործածվում է հիմնականում ցամաքների վրա:

4.Ի՞նչ է բնական զոնան:

Բնական զոնան այն բնական համալիրն է, որն ունի ջերմության և խոնավության միանման պայմաններ, նմանատիպ հողեր, բուսականություն և կեդանական աշխարհ: